Afstudeervoorstellingen slaan je niet zo vaak uit het lood. Meestal zijn het, al dan niet geslaagde, oefeningen in stijl of vorm, geïnspireerd op reeds bestaande gezelschappen, of begeleid door makers die hun plek in het kunstenlandschap al verdiend hebben. Manson/Mensen is daarop een welkome uitzondering. Regisseur Tom Van der Velde studeert ermee af als master in het drama aan het Gentse conservatorium. Met zijn voorstelling stapt hij terug in de tijd, naar een generatie van voor zijn eigen geboorte. De Amerikaan Charles Manson choqueerde in 1969 de wereld met moordpartijen op onder andere de hoogzwangere actrice Sharon Tate. Hij pleegde ze niet zelf, maar liet zich vertegenwoordigen door enkele vrouwen die deel uitmaakten van zijn sekte. Het verhaal van Manson wordt gebruikt als kapstok voor een collageachtige voorstelling waar deze waargebeurde gruweldaad in verweven zit. De voorstelling is echter veel meer dan het tot leven brengen van de geschiedenis, het is ook een zoektocht in vier delen naar de psychologie achter het verhaal van deze vrouwen.

Wie wil er een knuffel?

Vier jonge actrices spelen vier net zo jonge personages. Ook zij studeren met deze voorstelling af aan het conservatorium van Gent. Op het eerste gezicht lijkt Manson/Mensen vooral een verhaal over de jonge makers zelf, over hoe ze ouder en volwassen worden. Het thema past moeiteloos bij de levensfase, want afstuderen betekent de zekerheid loslaten van opleiding en medestudenten. De speelsters zijn gekluisterd aan hun vaste plek die gemarkeerd wordt door een eenvoudige houten stoel. Ze hebben elk een eigen hoek op scène en hunkeren naar hetzelfde: liefde en erkenning. Een voor een spreken ze terwijl de anderen in stilte hun ellende etaleren. Uit de verhalen blijken ze toch meer personages te zijn dan gedacht, want elk verhaal vertegenwoordigt duidelijk een deelaspect van hetzelfde thema: prille twintigers die snakken naar complimenten en een luisterend oor. Niet van een vriendje maar van man nummer één: papa. Want ook al is ze volwassen, een vrouw blijft altijd papa's kleine meid.

De getuigenissen zijn enerzijds herkenbaar alledaags, maar hebben tegelijkertijd een uitvergoot en rafelig randje. De vier papa's luisteren niet naar hun dochters van late tienerleeftijd. In plaats daarvan denken ze liefde te geven in de vorm van een zoveelste pony (aan Leslie, gespeeld door Sofie Van den Bossche). Of proberen ze geluk af te dwingen met clichématige woorden in plaats van met echt begrijpen (bij Patricia, Saskia Verstiggel). Het derde meisje (Susan, Lien Wildemeersch) is veel te vroeg volwassen geworden door haar mama's dood en doordat pa niet met zijn handen van haar af kan blijven. Enkel Linda (Sanne Haenen) wijkt enigszins af van het patroon, want bij haar richt het verlangen zich niet op vaderliefde maar op erkenning van de moeder: 'Het is omdat ik de neus van mijn vader heb, dat ik niet aardig ben, mama'. Met een groot zelfgemaakt kartonnen hart om haar nek spreekt ze vol jeugdig enthousiasme tot de zaal: 'Wie wil er een knuffel? Er wordt veel te weinig geknuffeld in de wereld. Alsjeblieft, wie wil er een knuffel?' Een assertieve toeschouwer stapt uit het donker de vloer op en werpt zich in haar armen. Haenen lijkt zich volkomen op haar gemak te voelen bij de spontane interventie, wat toch niet evident is bij deze première tijdens het ITs festival in Amsterdam, buiten de vertrouwde schoolmuren en landsgrenzen.

Na de jeugdverhalen van de vier vrouwen is daar ineens een omslag in sfeer en mise-en-scène, wanneer de stoelen letterlijk en figuurlijk losgelaten worden en er samen gefeest wordt op vette ‘camp'muziek. De vier individuen met hun individuele rotjeugd maken een vrolijke bevrijding mee. ‘One happy family', zou je zeggen wanneer je ze ziet rondhuppelen over het toneel en wanneer een voor een de kledingstukken uitvliegen totdat ze poedelnaakt over elkaar heen buitelen. Alle eerdere autobiografische vermoedens over jongemakerstheater gaan definitief overboord, want dit scènebeeld refereert onmiskenbaar aan de jaren zestig, dé tijd van seksuele bevrijding en ‘peace, love and happiness'. Er wordt uit deze vrolijke orgie zelfs een kindje geboren, een zoon die vol liefde in de groep wordt opgenomen.

Do you ever miss him?

Intussen hangt er al die tijd in het midden van de speelvloer een bundel touwen uit het plafond met daaraan vier witte bruidsjurken met overdadig veel kant. De jurken zijn in het touw geknoopt als in een strop. Van de verstikkende zoektocht naar vaderliefde zijn de jonge vrouwen in dit tweede deel van de voorstelling overgelopen naar een andere vaderfiguur en wel die van sekteleider en vrouwengek Charles Manson. Na het afgooien van de oude kleding en de viering van hun vrijheid trekken ze samen met hun jurk hun nieuwe leven aan: vanaf nu maken de jonge twintigers deel uit van The Family, als bruid van Manson.

Drie bruidjes zitten gezellig naast elkaar op de grond vooraan, maar de aandacht gaat naar de vierde, die in het midden van de vloer op een stoel staat. Niet toevallig is het Linda, degene die in de eerste scènes al een buitenbeentje bleek door eerder naar mama dan naar papa te verlangen. Zij is de verraadster, de Judas van het verhaal zo blijkt uit de opsomming van feiten die ze ons geeft in het derde deel. Ze spreekt over haar drie collegabruiden en houdt hen voor 'ik ben zo niet'. Toch was ze erbij toen de vrouwen in 1969 in opdracht van Manson het huis van Tate binnendrongen en haar en de andere aanwezigen koelbloedig vermoordden. Zeer gedetailleerd en al even gruwelijk zijn de taferelen die ons worden beschreven. Het beeld van deze eenzame vrouw in bruidsjurk dat Van der Velde hier oproept, is indrukwekkend. Haar pantser van witte tule aan de buitenkant en de grote liefde die ook zij gevoeld moeten hebben voor Manson, hebben haar niet kunnen ‘behoeden' voor spijt en wroeging achteraf.

Groot is het contrast met haar drie mededaders die nog altijd op de voorgrond zitten en slechts af en toe met elkaar fluisteren en giechelen. Zij lijken zich niet schuldig te voelen over het drama dat ze veroorzaakt hebben. En het is natuurlijk ook een terechte vraag hoeveel schuld er ligt bij deze jonge vrouwen die totaal in de ban waren van een spiritueel leider en substituut-vaderfiguur. De voorstelling had hier kunnen eindigen, maar er is duidelijk moeite gedaan om de tijd te nemen om een onderwerp uit te diepen. Niet enkel de ene kant van het verhaal, ook de andere bruidjes dienen gehoord te worden. Hoeveel bloed kleeft er daadwerkelijk aan hun handen? Na de indrukwekkende bekentenisscène van Linda gaat Manson/Mensen nog een onverwachtse stap verder in de zoektocht naar menselijkheid binnen de Manson Family.

Patricia, Leslie en Susan zitten in het laatste deel niet langer op de grond, maar op een keurig rijtje stoelen voor de eerste rij. ‘Verraadster' Linda staat nog altijd achter hen, ze zwijgt nu en geeft hen ruimte om te getuigen. Drie paar priemende ogen kijken de zaal in wanneer plots een stem van de tribune klinkt. Het is Van der Velde zelf in de rol van interviewer. We hoeven hem niet te zien, enkel te horen terwijl hij de drie een voor een ondervraagt. In het Engels, waarschijnlijk letterlijk citerend uit een documentaire (of anders bijzonder knap geschreven). Het duurt even voordat uit de tekst de tijdsprong van veertig jaar duidelijk wordt. Veertig jaar zitten de moordenaressen al gevangen nadat hun doodstraf werd omgezet in levenslang.

Veertig jaar na 1969, het brengt ons in 2009, naar het nu dus. Niks geschiedenis van de vorige generatie, ze leven nog en zijn niet vergeten. 'Patricia, do you regret what you did?' 'Leslie, do you blame Manson?' 'Susan, what kind of woman are you now, forty years later? And the son you gave birth to, who's a grown-up now, do you ever miss him?' Het interview gaat een tijdlang door en toont vrouwen die enerzijds duidelijk getekend, maar anderzijds ook heel normaal zijn. Zijn ze altijd zo labiel geweest, of heeft de jarenlange opsluiting ze zo gemaakt? Handelden ze destijds uit volle overtuiging, of waren ze enkel poppen in de handen van hun Manson? Ze zeggen geen spijt te hebben maar de emotie spreekt uit de ogen. Het is indrukwekkend, het is aangrijpend, het is inhoudelijk sterk en het is vooral erg goed geacteerd. Door alle vier, maar het is Lien Wildemeersch (Susan) die enkele dagen na de première de Kemn-A-ward wint voor beste actrice van het ITs festival.

Wanneer er niets meer te zeggen is, nemen de drie hun stoelen en verlaten het podium. Linda doorbreekt het zwijgen met een laatste kwetsbare oproep tot liefde. Manson/Mensen heeft  lef en schwung. Er wordt een goed potje gespeeld en uit de regie spreekt een duidelijke eigen artistieke visie. Wat een fijn visitekaartje aan het begin van je carrière.

Anna van der Plas