De achterkamertjes van Hedda HEDDA, 't Arsenaal

Hedda Gabler heeft alles wat haar hartje zou kunnen begeren en toch is ze ongelukkig. Zo zou je de klassieker van de Noorse toneelschrijver Hendrik Ibsen kunnen samenvatten. Het stuk werd geschreven in 1890 en wordt nu ruim een eeuw later nog regelmatig gespeeld. Bij toneelstukken die tot het repertoire behoren, wordt altijd de actualiteitsvraag gesteld: welke noodzaak is er nog om een tekst van 125 jaar oud op te voeren? 't Arsenaal heeft daar een eigen antwoord op gevonden. Het Mechelse gezelschap speelde vorig seizoen HEDDA in regie van Michael De Cock.

Min of meer tegelijkertijd met 't Arsenaal bracht ook Toneelgroep Amsterdam een versie op de planken. Regisseur Ivo van Hove verplaatste zijn Hedda Gabler naar een loft in een grote stad omdat de voorstelling volgens hem raakt aan het hedendaagse levensgevoel waarin egocentrisme en de drang naar onmiddellijke bevrediging centraal staan. De mens van nu heeft zichzelf tot het middelpunt gemaakt en accepteert niet langer dat er grenzen zitten aan de haalbaarheid ervan. In het persbericht van 't Arsenaal schrijft De Cock op bijna identieke wijze dat ‘Hedda gaat over de fundamentele eenzaamheid van een jonge vrouw in een luxueuze wereld. Een wereld waarin iedereen maar met één ding bezig is: zichzelf.' De invalshoek van deze twee hedendaagse regisseurs lijkt een andere te zijn dan die van Ibsen, want aan het einde van de negentiende eeuw was Hedda Gabler - geschreven in de traditie van het naturalisme - met name gekend als een stuk dat de normen en waarden van de gewone burger wilde tonen. Een inkijkje in de psychologie van een vrouw uit de middenklasse met problemen over huwelijk en identiteit waarmee het publiek zich kon identificeren.

Hedda is een vrouw die worstelt met haar gevoel en verstand. Ze is het product van haar opvoeding en omgeving, als dochter van een generaal groeide ze op tussen mannen en pistolen. Nu is ze getrouwd met een intellectueel en moet ze zich schikken in de rol van vrouw des huizes, in een verstandshuwelijk waar weinig liefde heerst. Jorgen Tesman is net als zijn vrouw opgegroeid zonder moeder, met zijn tante als substituut. Voor hem geen pistolen maar de versmachtende liefde van een vrouw, die haar leven zou geven voor een kleinkind. Hedda grijpt haar kans om de touwtjes terug in handen te krijgen wanneer een oude liefde opduikt in de stad. De bohémien Eilert Lovborg is alles wat Tesman niet is: wild en onbezonnen. Via hem wil Hedda een uitweg creëren uit haar burgerlijke leventje en ze gaat daarvoor over lijken. Wanneer haar plan niet lukt, ziet ze geen andere uitweg dan zelfmoord.

Michael De Cock heeft in zijn enscenering verschillende verwijzingen naar de historische context behouden, maar plaatste het stuk duidelijk ook in een nieuw kader. De consequentie is dat enkele essentiële eigenschappen van het stuk ondergeschikt zijn geraakt aan de hedendaagse context. Bij de openingsscène lukt dat bijzonder goed: De Cock laat de ellenlange regieaanwijzing, waarin beschreven staat hoe het decor er moet uitzien, hardop opdreunen door de dienstmeid Berte. Ze bereidt zich zo plichtsmatig voor op haar taak bij haar nieuwe werkgevers Jorgen (Ben Segers) en Hedda (Nathalie Meskens). Het is een grappige knipoog naar de naturalistische basis van Ibsens tekst en zegt tegelijk iets over het personage dat in deze hedendaagse enscenering een extra karaktertrek meekrijgt. Tijdens de rest van de voorstelling zien we namelijk een Berte die onverschillig sigaretten rookt aan de zijkant van het podium en alleen werkt als ze niet anders kan.

Ook op een andere manier wordt het publiek een inkijkje geschonken in het leven achter de schermen van huize Tesman. 't Arsenaal heeft dit vrij letterlijk opgevat met een decor dat bestaat uit verschillende verplaatsbare kamerschermen. Niet alleen kijken we vanuit de zaal naar personages die achter een scherm staan te wachten en te luistervinken, ook wordt er met live camera's gefilmd. De beelden van personages die niet in de scène aanwezig zijn, worden geprojecteerd op de kamerschermen. Zo worden de deuren van de private achterkamertjes van Hedda wagenwijd opengegooid. Ook dat is de eenentwintigste eeuw: niets is meer geheim, we mogen alles van elkaar weten. De projecties doen denken aan reality soaps op televisie waarin cameramensen de levens van BV's op de voet volgen en ze zo portretteren als heel normale mensen. Parallel daaraan worden minder bekende burgers in de belangstelling gezet terwijl ze proberen af te vallen, een partner te vinden of hun hond op te voeden. In deze mensen die wij dagelijks op ons televisiescherm zien, denken wij onszelf te herkennen en in dat opzicht sluiten deze programma's ook aan bij Ibsens oorspronkelijk opzet van Hedda Gabler: als toeschouwer spiegelen we ons aan het getoonde leven op tv, weliswaar vaak zonder voldoende te beseffen dat dit leven niet echt is, geënsceneerd en opgenomen in meerdere takes.

Het is een vrij grote ingreep in het originele toneelstuk om zowel voor als achter de schermen te laten spelen. Een van de krachten van Ibsens meesterwerk is namelijk juist de worsteling van Hedda, wiens geest een lange weg aflegt waarvan het publiek getuige is. Je ziet haar ongelukkig zijn, onzeker, boos, jaloers, bang, maar ook manipulatief en krachtig. Het personage is herkenbaar en mysterieus tegelijk en de vraag die je het hele stuk lang bezighoudt is: wat gaat er nou werkelijk in haar hoofd om? Verschillende keren wordt er in de tekst gesuggereerd dat Hedda zwanger zou zijn. Is het ‘wishful thinking' van tante Jules of is ze het echt? Ibsen zelf geeft hier met reden geen duidelijk antwoord op, maar bij 't Arsenaal wordt tegen het einde luid en duidelijk door Hedda uitgesproken dat ze een kind verwacht.

Eenzelfde expliciete toevoeging van De Cock is de verbeelding van de zelfmoord in de laatste scène. Er wordt op verschillende manieren gedurende de voorstelling op gepreludeerd: Hedda speelt met de pistolen van haar overleden vader en spreekt hardop de wens uit ‘dan nog liever dood te zijn'. Maar niemand gelooft haar, want een vrouw doet zoiets immers niet. Terwijl Tesman en Thea (Joke De Bruyn), de vrouw door wie Hedda op pijnlijke wijze buitenspel gezet wordt, werken aan de reconstructie van het boek van Lovborg (Greg Timmermans), klinkt opeens een knal van achter de schermen. De zelfmoord komt bij Ibsen als een letterlijke donderslag bij heldere hemel. In deze enscenering ziet het publiek Hedda echter via de camerabeelden voorbereidingen treffen, de loop van het pistool in haar mond steken en haar laatste emotionele seconden doormaken. Het bloed spat via de projecties op het kamerscherm terwijl de personages onwetend zijn en de daarop volgende schok meemaken die ik in de zaal ook graag zou willen ervaren.

De actualisering die 't Arsenaal in zijn enscenering heeft doorgevoerd, het tonen van de mens die louter met zichzelf bezig is, heeft geleid tot personages voor wie niets meer verborgen is en van wie we alles te weten mogen komen. Het toont zich niet alleen in de expliciete verbeelding van wat er achter de schermen gebeurt, op eenzelfde manier heeft De Cock zijn personages vrij typematig neergezet. Hedda is weliswaar afwisselend kinderlijk ongelukkig en manipulatief, maar het pruilende bekkengetrek van Meskens wordt wat eentonig op den duur. Haar grote concurrente Thea is nog meer stereotiep: zij is de ‘wannabe', de net niet vrouw. Net niet de juiste kleren, net niet de juiste liefde, net niet genoeg hersens en net niet genoeg zelfvertrouwen. Eendimensionale karakters zonder geheimen kennen we in de eenentwintigste eeuw al te goed uit de reality soaps op televisie en, helaas, ook uit het dagelijkse leven. HEDDA van 't Arsenaal spreekt zich uit over een minder fraai maar actueel tijdsbeeld, maar het levert helaas tegelijkertijd een voorstelling op waarbij enkele geforceerde keuzes de oorspronkelijke kracht van het stuk op cruciale momenten naar de achtergrond hebben gedreven. Door de expliciete verbeelding achter de schermen is mij de diepgang van Ibsen ontnomen.